İktisat Tarihi Ünite 4 Ders Notları

ÜNİTE 4

İLERİ ORTAÇAĞ’DA AVRUPA
AVRUPA’DA SİYASİ İSTİKRARIN SAĞLANMASI
 10. Yüzyıl Öncesinde Avrupa

– Daha önce gördüğümüz gibi 10. yüzyılda
 Avrupa fakir ve iptidai idi
 Sayısız kırsal birimden meydana geliyordu
 Bu birimler büyük ölçüde kendi kendine yeten malikanelerdi
 Halk dini, sosyal ve siyasi gerekçelerle içine kapanmıştı
 Para kullanımı hemen hemen kaybolmuştu
 Nüfus az, üretim kıt, yoksulluk aşırıydı
 Değerler sistemi kuvvet ve inançlara dayalı bir toplumdu
 Savaşçılık ve din adamlığı saygı gören mesleklerdi
 İşçiler aşağılık serfler olarak görülüyordu

– Bu olumsuz yapı 10. yy’dan itibaren değişmeye başlamıştı
AVRUPA’DA SİYASİ İSTİKRARIN SAĞLANMASI
 10. Yüzyıl Avrupa’sı

– 10. yy’da Orta ve Batı Avrupa’nın, istilacıların yıkıcı etkilerinden kurtuluş ve yeniden toparlanma dönemi oldu

– Bu toparlanmada en önemli faktör Ortaçağ devletler sisteminin ortaya çıkışıydı

– Bu küçük devletlerin yönetiminde siyasi istikrara kavuşan Avrupa, dışa karşı daha saldırgan politikalar izlemeye başladı. Bu saldırgan politikaların göstergeleri;
 Haçlı akınları ile Müslümanlara karşı girişilen saldırılar
 Avrupa içindeki göç ve kolonizasyon hareketleri
 Avrupa dışında ticari üsler kurma çabalarıdır.
AVRUPA’DA SİYASİ İSTİKRARIN SAĞLANMASI
 Avrupa’nın Genişlemesi

– Güney: Güneyde 1061 ile 1091 arasında Normanlar, Sicilya’daki Arap egemenliğine son verdiler.

– Güneybatı: Güneybatıda genişleme İber yarımadasının Hıristiyan prensler tarafından Araplardan alınması şeklinde oldu

– Güneydoğu: Güneydoğu’da 11. yy’dan 13. yy’a kadar Haçlılar, Müslüman bölgelerine başarılı seferler düzenlediler ve Ortadoğu’da Hıristiyanlık hükümdarlıkları kurdular

– Doğu: Doğu Avrupa’da Almanlar doğuya doğru genişlediler. Bu genişleme hareketi 1300’lere kadar sürdü.
EKONOMİK BÜYÜME
 Ekonomik Büyüme ve Nedenleri

– Bu dönem aynı zamanda bir ekonomik genişleme dönemidir.
– 11. yy’dan itibaren;
 Ticaret genişlemiş
 Yeni şehirler doğmuş
 Mevcut şehirler büyümüş
 Ekonomik ihtisaslaşma doğmuştur

– Henri Pirenne Avrupa’nın gösterdiği bu genişlemenin dış bir faktörün etkisiyle meydana geldiğini iddia etmektedir. Bu dış faktörler;
 Haçlı Seferleri
 Bizans ve İslam dünyasıyla olan ticari ilişkilerin geliştirilmesidir.
EKONOMİK BÜYÜME
 Ekonomik Büyüme ve Nedenleri

– Bir grup iktisat tarihçisi ise Pirenne’nin bu tezini reddederek büyümeyi iç faktörlere dayandırmışlardır. Bunlar;
 Teknolojik Gelişme: Daha fazla hayvan ve su gücünden yararlanmayı ve böylece üretim girdilerini daha etkin bir şekilde bir araya getirmeyi sağlayan teknik ve kurumların ortaya çıkışı
 Nüfus Artışı: Artan nüfus beraberinde göçü getirmiştir. Bu sayede yeni üretim alanları ortaya çıkmış ve pazar ekonomisi gelişmiştir.

– Ortaçağ’da ekonomik gelişmenin merkezileri;
 Kuzey İtalya
 Güney Alçak Ülkeler (Belçika – Hollanda – Lüksemburg)
 Hansa Şehirleri

– Bu dönemde İtalya Avrupa’nın en gelişmiş bölgesi idi.
NÜFUS
 Nüfus Yapısı ve Gelişimi

– Ortaçağ döneminde Avrupa’da nüfus;
 Doğum oranları yüksekti. Bu nedenle Avrupa nüfusu gençti.
 Ölüm oranları da yüksekti. Bu nedenle nüfus artış hızı düşüktü

– Doğum Oranlarının Yüksekliği;
 Avrupa’da nüfus seyrekti
 Büyük salgına kadar nüfus yavaş, fakat sürekli arttı
 Çeşitli kültürel faktörler nedeniyle doğurganlık sınırlanmaktaydı
 Hiç evlenmemişlerin oranı yüksekti
 Evlilik yaşı oldukça ileriydi, bekarlık toplum tarafından övülmekteydi
 Ekonomik nedenlerle evlilikten kaçılıyordu
 İlkel doğum kontrol yöntemleri uygulanıyordu
 Ancak yine de doğum oranları yüksekti. Avrupa’nın ayakta kalması bununla açıklanır.
NÜFUS
 Nüfus Yapısı ve Gelişimi

– Ölüm Oranlarının Yüksekliği: Sanayi öncesi toplumların temel özelliklerin biri her çeşit felakete karşı aşırı zayıf olmalarıdır. Bu da ölüm oranlarını artırmaktadır. Nedenleri;
 Savaşlar: Savaşlar genellikle yaygın kırımlara neden oluyordu.
 Açlık: Belli dönemlerde ortaya çıkan kıtlık ve açlıklar salgın hastalıkların temel nedeniydi
 Salgınlar: Felaketten kaynaklanan ölümlerin en tehlikelisi salgınlardı.
– Veba: 1348-1351 yılları arasında 80 milyonluk Avrupa nüfusunun 25 milyonu ölmüştür
– Tifüs
– Humma
– Dizanteri
– Grip
ŞEHİRLERİN DOĞUŞU VE BÜYÜMESİ
 Şehirler
– 10. ve 12. yüzyıllarda Avrupa’da şehirlerin doğuşu, Batı Avrupa tarihinde bir dönüm noktası oldu.
– 11. yüzyıldan itibaren şehirler birer değişim ve imalat yeri haline geldi
– Şehirler birer değişim yeri olmaya başlayınca sınai faaliyetler de malikanelerden şehirlere kaydı
– Şehirlerin büyümesinin temelinde yığınlar halinde göç hareketi bulunuyordu
– İnsanlar biri itici, diğeri çekici gücün etkisiyle şehirlere göç ediyorlardı
 İtici Güç: Pek çok serf malikanede sıkıntı çekiyordu. Bu durumdan kurtulması ancak o bölgeyi terk etmesine bağlıydı.
 Çekici Güç: Şehirler bir yenilik unsuru, talihi deneme şansı idi. Şehir yeni ve dinamik bir dünya idi.
– “Şehir havası insanı hür yapar” sözü bir atasözü haline gelmişti.
ŞEHİRLERİN DOĞUŞU VE BÜYÜMESİ
 Şehirleşme ve Feodalizm

– Şehirlerin doğuşunun önemli bir siyasal sonucu feodal olmayan bir yönetim şeklinin ortaya çıkmasıdır.
– Malikane kuralları tüccar için uygun değildi. Bu nedenle şehirlerde iş yapmak daha kârlıydı.
– Şehirler bulundukları bölgenin lordu ile anlaşma yaparak kiraların, pazar vergilerinin ve para cezalarının bir kısmını lorda veriyorlar, bunun karşılığında şehir halkının haklarına saygı gösterilmesini istiyorlardı.

– Şehirlerin kârlı olması nedeniyle pek çok feodal yönetici yeni şehir kurma yoluna gitti.
– Bu yeni şehirlere, sakinlerinin sahip olacağı hürriyetleri belirten imtiyaznameler bağışlandı.
– Fransa ve İngiltere’deki krallar bu imtiyazların garantörü oldular. Böylece krallar ve şehir halkı arasında bir ittifak doğdu.
– Bu ittifak Fransa ve İngiltere’de milli monarşilerin kurulmasına neden oldu.
ŞEHİRLERİN DOĞUŞU VE BÜYÜMESİ
 Çin ve Bizans Şehirleri ile Ortaçağ Şehirleri

– Çin ve Bizans şehirlerinde tüccarlar ve esnaf sosyal olarak üstün bir mevkiye sahip değildi
– Bunlar servet sahibi olsalar bile aşağı bir sosyal statüde olmaktan kurtulamıyorlardı
– Yüksek sınıfın kırsal idealleri tüm topluma nüfuz etmişti
– Şehir kendi başına bir varlık değildi, kır ve şehir devamlılığının içinde bir parçaydı

– Ortaçağ şehirleri ise kırsal kesimden ayrı ve bağımsızdı
– Fiziki anlamda şehir kırdan duvarlarla, hendeklerle ve yollarla ayrılmıştı
– Bir insan şehir kapısından geçtikten sonra farklı kurallara tabi oluyordu
ŞEHİRLERİN DOĞUŞU VE BÜYÜMESİ
 Şehir Örgütlenmesi

– Feodal dünyada tipik olarak dikey bir düzenleme geçerliydi
– İnsanlar arasındaki ilişkiler;
 Fief ve Hizmet
 Bağış ve Bağlılık Yemini
 Lord, Vassal, Serf gibi kavramlarla düzenlenmekteydi
– Şehirde ise eşitler arasında işbirliği ile karakterize edilen bir düzenleme geçerliydi.
TEKNOLOJİK YENİLİKLER
 İleri Ortaçağ Öncesindeki Yenilikler
– MÖ 2500 yılından itibaren Batı dünyasında teknolojik ilerlemeler sona erdi
– MS 6. ve 11. yy’lar arasında ortaya çıkan yenilikler daha çok tarımla alakalıydı. Bunlar;
 Ağır saban
 Üçlü tarla rotasyonu
 Yeni bir at koşum sistemi
 Çivili at nalı
– Bu yenilikler 11. yy’dan itibaren özellikle Kuzey Avrupa’da tarımsal büyümenin temelini oluşturuyordu.
TEKNOLOJİK YENİLİKLER
 6. ve 11. Yüzyıl Teknolojik Yenilikleri
– Ağır Saban
 Kuzey Avrupa’nın sert ve yoğun topraklarını tarıma elverişli hale getirmekteydi
 İnsan emeğinden tasarruf sağlamaktaydı
 Toprağın uzun çizgiler halinde sürülmesine imkan sağlamaktaydı. Bu sayede toprak daha rahat kurumaktaydı

– Üçlü Tarla Rotasyonu
 Farklı mevsimlerde değişik ürünlerin ekilmesini sağlıyordu
 Hasat kötülüğüne ve onu izleyen kıtlığa karşı sigorta görevi görüyordu
 Sürüm işlemlerinin daha düzenli olmasına neden olarak yeni toprak açma faaliyetlerini hızlandırıyordu
 Köy topluluğunun üretimini yaklaşık %50 artırmaktaydı
 Baklagil üretimine imkan vererek köylülere protein yönünden daha zengin bir beslenme imkanı sağlamaktaydı
 Toprağı azot bakımından zenginleştirerek kış üretimine katkı sağlamaktaydı
TEKNOLOJİK YENİLİKLER
 6. ve 11. Yüzyıl Teknolojik Yenilikleri

– Çivili At Nalı ve Yeni At Koşum Sistemi

 Atın gücünden daha etkin bir şekilde istifade etmeyi sağlamaktadır
 Geleneksel koşum sistemi öküzlerin bünyesine göre düzenlenmişti ve at için elverişsizdi
 Yeni koşum sistemi atın çekebileceği yükü 4-5 kat artırmaktaydı

– At Koşum Sistemi ve Sermaye Malları

 Atın öküzün yerini alması, daha pahalı fakat buna karşılık daha etkin bir sermaye malının, daha ucuz fakat daha az etkin bir sermaye malının yerine ikame edilmesi demekti

 Daha etkin araçların kullanımı verimde artışı, verimde artış ise daha pahalı ve etkin sermaye araçlarının kabul edilmesini sağladı
TEKNOLOJİK YENİLİKLER
 Diğer Teknolojik Yenilikler

– Rönesans dönemindeki yeniliklerin birçoğu Avrupa dışında ortaya çıkmıştır
 Ağır saban – Slav
 Rüzgar değirmenleri – İran
 Çıkrık – Çin
 Matbaa – Çin
 Etkin at koşum sistemi – Asya

– Avrupa 12. yüzyıldan itibaren bu yenilikleri alarak daha da geliştirmiştir. Bu yenilikler;
 Rüzgar değirmenleri: Avrupa’da ilk kez 12. yy’ın sonlarında görüldü. Bu, Sanayi İnkılabı’nın ilk habercisi olarak kabul edilir.
 Dikey Tezgah: 10. yy’ın ortalarında Flandra’da bulundu.
 Çıkrık ve Gözlük: 13. yy’ın ortalarında Avrupa’da görüldü
 Saat ve Ateşli Top: 14. yy’ın başlarında ortaya çıktı.
 Yelkenli Gemiler: Ortaçağ’ın sonlarında kürekli gemilerin yerini aldı.
TEŞEBBÜS VE KREDİ ALANINDAKİ GELİŞMELER
 İş Tekniklerindeki Gelişmeler

– 11. yy’dan itibaren Avrupa’da iş tekniklerinde önemli gelişmeler yaşandı
 Panayırların düzenlenmesi
 Ticari temsilcilerin yaygınlaşması
 Yeni muhasebe tekniklerini doğuşu
 Çek, ciro ve sigortanın ortaya çıkışı gibi

– Piyasalarda kredi mekanizması gelişti. Bu durum tasarrufları artırdı
– Ortaçağ İtalya’sında yeni bir ortaklık türü olan Commenda ortaya çıktı
 Commenda: Ortaçağ İtalya’sında bir tarafın sermaye koyduğu, diğer tarafın da dış ticareti yürüttüğü ortaklık türüdür.
 Commenda’nın ekonomik önemi, toplumun likit fona sahip bütün üyelerinin dolaylı yolla da olsa üretim sürecine katılabilmesiydi

TEŞEBBÜS VE KREDİ ALANINDAKİ GELİŞMELER
 İş Tekniklerindeki Gelişmeler

– 15. yy’a doğru Commenda, yerini daha gelişmiş bir ortaklık şekli olan Kumpanya’ya bırakmıştır.
 Kumpanya: İlk başta kumpanyalar kan bağışına sahip kişiler arasında kurulan bir ortaklıktı. Daha sonra içine giderek yabancıları da almaya başladı.
 Kumpanya’larda sermaye ihtiyacı mevduat ile karşılandı.
 Bu sayede ticaret ile bankacılık sektörü birbirine yakınlaştı
 Poliçenin gelişmesi bu ilişkiyi daha da yakın hale getirdi
 Poliçe: Paranın bir bölgeden bir başka bölgeye transfer edilmesini sağlayan araçtı. Sermayeyi oldukça likit ve uluslararası ölçüde mobil hale getirdi

– Bütün bu gelişmeler sonucunda ekonomik büyüme arttı.
– Ücretler, kârlar ve kiralar arttı. Ancak faizler artmadı. Bunun nedeni tasarrufların fazla olmasıydı.
PARA ALANINDAKİ GELİŞMELER
 Para Alanındaki Gelişmeler

– 10. yy’dan itibaren nüfus çoğaldı, ekonomi gelişti ve daha iyi bir para sistemine ihtiyaç doğdu
– Bu dönemdeki paralardan birkaçı;
 Cenova – Genovini
 Floransa – Florin
 Venedik – Ducat
– Ortaçağ’da uluslararası seviyede haklı bir şöhret yapan paralar, Florin ve Ducat’tı. Bu paralar yıllarca ağırlıklarını ve ayarlarını korudular.
PARA ALANINDAKİ GELİŞMELER
 Para Alanındaki Gelişmeler

– Bu dönemde para kıtlığı yaşanmaktaydı. Para kıtlığından kurtulmanın yolları;
 Kredinin geliştirilmesi
 Madeni para dışında ödeme araçlarının yaygınlaştırılması
 Paranın altın ve gümüş ayarının bozulmasıydı

– Paranın ayarındaki bozulmaların nedenleri;
 Altın ve gümüş arzının elastikiyetinin düşük olması
 Ekonominin gelişerek daha çok paraya dayalı hale gelmesi
 Nüfus ile gelir artışı nedeniyle paraya olan talebin artması
 Hükümet harcamalarında artış olması
 Enflasyondan menfaat sağlayan sosyal grupların baskısı
 Ödemeler dengesinde açıkların olması
TARIM
 Tarımsal Genişleme

– Avrupa’nın bu dönemde ilerlemesinin arkasında tarımsal üretimde yaşanan genişleme yatıyordu.

– Yeni toprakların üretime açılması;
 Malikane içindeki bataklıklar kurutularak, orman ve korular ise temizlenerek tarla haline getirildi.
 Çayır ve meralar ekili alanlara dönüştürüldü.
 10. yy’da kıt nüfusa karşı toprak bolluğu vardı.

– Kolonizasyon;
 Bu dönemde yaygın olarak kolonizasyon faaliyetlerine girişildi
 Elbe Nehri’nin doğusunda Slav kabilelerin yaşadığı bölgeler, Avrupalılar tarafından iskan edildi.

TARIM
 Malikane Bünyesindeki Değişiklikler

– Şehir hayatı ve ticaretin yeniden canlanması Ortaçağ’daki doğal ekonomi düzenini gereksiz kıldı
– Zamanla sınai faaliyetler şehirlerde toplanmaya başladı
– Ekonominin parasallaşması ile lordlar ayni ödemeleri nakdi ödemelere çevirdi
– Lordlar rezerv topraklarını parçalara bölerek sabit bir ödeme karşılığında kiraya verdiler
– Lordla, vassal ve serf arasındaki anlaşmalar geleneksel olmaktan çıkarak sözleşmelere dayalı hale geldi
– Böylece serf ve köylüler ortakçı ya da kiracı durumuna geldi
– Lordlar krallarla da ilişkilerini parasal ilişkilere çevirdi. Böylece merkeziyetçi milli devletlerin doğuşunun temeli atıldı.
TİCARET
 Ticaretin Doğuşu ve Çeşitlenmesi

– Batı Avrupa malikanesi hiçbir zaman kendine yeterli değildi
– 10. 11. yy’da şehirlerin gelişmesiyle birlikte ticaret hacmi ve ticaret konusu malların sayısı arttı
– Avrupa Doğudan sürekli mal alıyor, ihracat yapmıyordu.
– 12. yy’da Avrupa artık satmak için yeni mallara sahip olmaya başladı. Bu sayede ticaret dengesinde değişme başladı.
– Akdeniz ticaretinin karakteri değişti, Akdeniz ticareti artık Kârlı olmaya başladı.
– 12. yy’da Avrupa’da bölgesel ihtisaslaşma başladı. Bordo şarapları bunun kanıtıdır.
– Avrupa içi ticaret Kuzey ile Güney arasında karadan yapılıyordu.

TİCARET
 Ticaretin Doğuşu ve Çeşitlenmesi

– 12. yy’da Champagne panayırları, Avrupalı Kuzeyli ve Güneyli tüccarların buluşma noktasıydı.
– Bu panayırlarda hemen hemen bütün işlemler krediyle yürütülüyor, bir panayırın sonundaki borçlular ve alacaklılar kredi mektuplarıyla bir sonraki panayırda hesaplaşabiliyorlardı.
– Deniz yollarının gelişmesiyle Champagne panayırı fonksiyonunu yitirdi, Bruj’deki pazarların önemi arttı.

– Ortaçağ’da önemi giderek artan bir diğer ticaret alanı Kuzey denizleriydi.
– Bu ticarete Hansa adında örgütlenmiş Alman ticaret şehirleri hükmediyordu
 Hansa: Ortaçağ’da, önce 13. yy’da Alman liman şehirleri Hamburg ve Lübeck tarafından kurulan daha sonra da iki yüz kadar şehir ve kasabanın katılması ile ortaya çıkan ticari birliğin adıdır.
TİCARET
 Ticaretin gelişimi

– Ortaçağ’da Kuzey’in ticaret hacmi sürekli artmıştır. Bunun göstergeleri;
 Kıyı ticaretine bağlı liman şehirlerinin büyümesi
 Panayır ve pazarların kurulması
 Ekonominin daha çok paraya dayalı hale gelmesi
 Ticari metotlarda gelişmeler yaşanması

SANAYİ
 Sanayi Dallarında Durum

– Ortaçağ toplumu tarımsa dayalıydı.
– İmalat faaliyetleri Erken Ortaçağ’da malikanelerde toplanmıştı ve bir ek gelir kaynağı olarak görülüyordu.
– İleri Ortaçağ’da ise imalat faaliyetleri şehirlere yönelmişti.

– Dokumacılık: Ortaçağ’da en geniş ve yaygın sanayi kolu dokumacılıktı. 11. yy’dan itibaren bazı bölgelerde ihtisaslaşma ortaya çıktı. Yün en önemli hammadde, yünlü kumaş en önemli mamul üründü.
– Metalurji: Dokuma endüstrisine göre daha küçük, fakat ekonomik açıdan daha önemli bir sanayi kolu idi.
– Demir: Silah ve zırh talebi bu endüstriyi geliştirmiştir.
– Dericilik: Semerlerde, koşum takımlarında ve mobilyacılıkta kullanılıyordu.

SANAYİ
 Sanayide Yaşanan Gelişmeler

– 10 ve 12. yy’larda imalat faaliyetleri şehirlere kaydı
– İmalat faaliyetleri artık ihtisaslaşmış kişilerce yürütülmekteydi
– Sanayinin ölçeğinde artış yaşandı. 10. ve 11. yy’lardan itibaren 14. yy’a kadar üretim genişledi.
– Üretimdeki bu artışa rağmen sınai üretim birimleri Ortaçağ dönemi boyunca hep küçük kaldı.
– Ortaçağ’da ideal üretici sınıfı kalfa ve çırakların yardımıyla üretim yapan ustalardı.
– Şehirlerde imalat faaliyetlerini yürüten esnaflar, loncalarda örgütlenmişlerdi.
– Esnaf loncalarının şehir ticareti üzerindeki tekelci uygulamalar nedeniyle doğduğu kabul edilir.
SANAYİ
 Loncalar

– Loncalar, aynı meslek dalında faaliyet gösteren esnafın, karşılıklı yardım ve destek için bir araya geldiği meslek birlikleridir. Bu birliklerin dini ve sosyal amaçlı ile ekonomik fonksiyonları çoğu kez birbirine karışmıştır
– Loncalar tüccar kapitalistlerin ekonomik ve siyasi güçlerine bir tepki olarak ortaya çıkmışlardır
– Esnaf loncaları;
 İşin kalitesini garanti altına alır
 Tüketiciye adil fiyatlarla malların ulaşmasını sağlar
 Esnafı toplumun değerli bir üyesi haline getirir
– Loncalara yöneltilen eleştiriler;
 Teknik gelişmeye engel oldukları iddia edilir
 Etkin iş organizasyonunu engelledikleri iddia edilir
 Büyük işletmelerin kurulmasını engelledikleri iddia edilir
 Tekelci özelliklerinin olduğu iddia edilir

[Toplam:0    Ortalama:0/5]

You may also like...

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir